Czy wiesz, co jest dla Ciebie naprawdę ważne? Co najbardziej cenisz w życiu?
Myślę (a jest to tylko moje przekonanie, prawda może być inna), że większość ludzi, których spotykam, nie poświęca zbyt wiele czasu na te pytania. I tu nawet nie chodzi o to, że nie mają czasu, by na te pytania sobie odpowiedzieć. Po prostu są zbyt zaaferowani przechodzeniem od jednej sprawy do drugiej. Nie zatrzymują się i nie myślą o czymś tak nienamacalnym, jak osobiste wartości. Albo wyrzucają w pierwszym odruchu „Bóg, honor, ojczyzna” niezależnie od tego, czy rzeczywiście są to ich wartości, czy jedynie puste frazesy, które słyszą od dziecka. Kiedy idziemy przez życie, nie przestrzegając swoich wartości, możemy zatracić siebie i swoje poczucie szczęścia.
Być może Ty też należysz do tej grupy. I ja w niej byłam. W młodym wieku zaczęłam szybko wspinać się po szczeblach kariery. Wiele osób mówiło mi: „Jak dużo już osiągnęłaś”, „Też bym chciała w twoim wieku mieć już takie doświadczenie”, „Ale ci dobrze z tą pracą…”. I nie powiem, pracę miałam bardzo dobrą, a jednak coś mnie uwierało. Coraz częściej przychodziłam do niej smutna i zniechęcona. Złożyło się na to kilka czynników, ale jednym z nich była właśnie nieświadomość własnych wartości.
Czym naprawdę są wartości życiowe?
Wielu z nas na co dzień myli wartości z celami. Cel to coś, co można osiągnąć, odhaczyć na liście zadań i pójść dalej – jak kupno mieszkania, awans zawodowy, ślub czy przebiegnięcie maratonu. Wartości życiowe są czymś zupełnie innym. W nurcie terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) wartości życiowe porównuje się do kierunku na kompasie (Hayes et al., 2013). Jeśli zdecydujesz, że chcesz iść na zachód, to „zachód” jest Twoją wartością – nigdy tam ostatecznie nie dotrzesz, bo zawsze będzie istniał jakiś dalszy zachód, ale ten kierunek nadaje głęboki sens każdemu Twojemu krokowi. Celami na tej drodze mogą być konkretne punkty orientacyjne, na przykład przejście przez rzekę czy zdobycie wzgórza. Kiedy zrealizujesz dany cel, Twoje wartości życiowe nadal trwają i wyznaczają kolejny krok. Cele się osiąga, natomiast wartościami się żyje.
Potocznie moglibyśmy powiedzieć, że to po prostu to, co jest dla nas w życiu ważne, a zgodnie z teorią wartości Schwartza (Schwartz, 1992):
Po pierwsze, wartości definiowane są jako poznawcza reprezentacja (przekonanie/pojęcie). Przekonania dotyczące wartości nie są obiektywne i neutralne, lecz wywołują pozytywne lub negatywne emocje, zwłaszcza kiedy są aktywizowane.
Po drugie, dotyczą pożądanych celów, opisujących ostateczne stany, rzeczy lub zachowania. Wartości są konstruktem motywacyjnym, odnoszą się do pożądanych celów, do których osiągnięcia człowiek dąży. Z nich wynika to, co robimy.
Po trzecie, przekraczają konkretne sytuacje, co oznacza, że wartości-cele określa się jako abstrakcyjne, ta cecha odróżnia je od norm i postaw, które dotyczą raczej konkretnych sytuacji, obiektów, zachowań. Jeśli jedną z Twoich najważniejszych wartości jest szczerość, to istotne dla Ciebie będzie jej realizowanie niezależnie od tego, czy znajdujesz się akurat w pracy, domu czy na uczelni.
Kolejno, kierują selekcją i oceną zachowań i zdarzeń. Wartości są podstawą formułowanych przez ludzi ocen w kategoriach dobra i zła, a także tego, co usprawiedliwione i nieusprawiedliwione, ważne i nieważne.
Na koniec, są uporządkowane według ważności (hierarchia). W życiu kierujemy się wieloma wartościami, przy tym jedne z nich są ważniejsze niż inne.
Dlaczego potrzebujemy wewnętrznego kompasu?
Gdy dopada nas kryzys – niezależnie od tego, czy jest to rozpad wieloletniej relacji, utrata pracy, czy egzystencjalne zagubienie – nasz dotychczasowy świat się chwieje. W takich momentach łatwo ulec panice lub poddać się presji otoczenia, które chętnie podpowiada nam „jedyne słuszne” rozwiązania. Jeśli jednak znasz swoje wartości życiowe, zyskujesz stabilną kotwicę.
Wyobraź sobie, że jedną z Twoich kluczowych wartości jest niezależność. W sytuacji kryzysu zawodowego nie wybierzesz pierwszej lepszej, dobrze płatnej oferty, która wymagałaby od Ciebie ścisłego podporządkowania się toksycznemu szefowi. Wybierzesz drogę trudniejszą, ale spójną z Tobą.
W polskim kontekście naukowym ciekawe badania przeprowadził Dariusz Krok (2013). Wykazał on bezpośredni związek między strukturą wartości a poziomem dobrostanu psychicznego. Osoby, które potrafią precyzyjnie nazwać to, co jest dla nich ważne, i podejmują działania spójne z tymi przekonaniami, deklarują znacznie wyższy poziom satysfakcji z życia oraz wykazują większą odporność psychiczną (rezyliencję) w sytuacjach kryzysowych. Z kolei rozbieżność między tym, jak realizujemy nasze wartości życiowe w codziennym zachowaniu, a naszymi wewnętrznymi potrzebami, staje się jednym z głównych źródeł chronicznego stresu, wypalenia zawodowego oraz stanów lękowych.
Zatem, identyfikując swoje wartości, możesz zacząć projektować satysfakcjonujące i szczęśliwe życie. Życie, które jest spójne z Tobą.
Odkryj swoje wartości
Możesz dzielić wspólne wartości z różnymi ludźmi. Pamiętaj jednak, że konkretny „miks wartości” dla każdej osoby jest unikalny – jesteś jedyną osobą, która może je zidentyfikować. Można je poznać na kilka sposobów – wykorzystując kwestionariusze psychologiczne z konkretnie określonymi wartościami (np. wspomnianego wcześniej Schwartza) albo inne narzędzia czy ćwiczenia, które pomogą Ci dostrzec to, co jest dla Ciebie istotne. W tym artykule zapraszam Cię do zrobienia jednego z takich ćwiczeń. Gotow_? Odkryj swoje wartości i zacznij żyć zgodnie z nimi 🙂
Krok pierwszy: Burza mózgów bez cenzury. Wypisz na kartce wszystko, co kojarzy Ci się z dobrym, spełnionym życiem. Nie zastanawiaj się, czy to wypada, ani co pomyśleliby o tym Twoi bliscy. Jeśli marzy Ci się święty spokój, zapisz to. Jeśli ważna jest dla Ciebie władza, prestiż, zabawa, rodzina czy niezależność – nie oceniaj się! Liczy się prawda o Twoich pragnieniach.
Krok drugi: Grupowanie i wielka selekcja. Kiedy masz już przed sobą długą listę, zacznij łączyć podobne pojęcia w grupy. Na przykład: „rodzina”, „przyjaźń” i „bliskość” mogą stworzyć jedną kategorię. Następnie przejdź do najtrudniejszego zadania – wybierz maksymalnie pięć najważniejszych wartości. To Twoje życiowe fundamenty. Poniższa tabela może pomóc Ci uporządkować myśli i zidentyfikować główne obszary:
| Obszar życia | Co się za tym kryje |
|---|---|
| Wolność i autonomia | Samodzielne decydowanie o swoim czasie, finansach i ścieżce rozwoju bez ulegania zewnętrznej presji. |
| Bliskość i relacje | Budowanie głębokich, opartych na zaufaniu więzi z ludźmi zamiast powierzchownych kontaktów. |
| Rozwój i ciekawość | Stałe poszerzanie horyzontów, nauka nowych rzeczy i gotowość na podejmowanie wyzwań. |
| Zdrowie i harmonia | Troska o kondycję fizyczną i psychiczną jako fundament do wszelkiej innej aktywności. |
Krok trzeci: Test osiemdziesiątych urodzin. Wyobraź sobie, że świętujesz swoje osiemdziesiąte urodziny. Wokół Ciebie gromadzą się bliscy, przyjaciele i współpracownicy. Jeden po drugim wstają, by wygłosić toast na Twoją cześć. Co chciałbyś lub chciałabyś usłyszeć od nich o tym, jakim człowiekiem byłeś bądź byłaś? Jakie Twoje cechy i działania zapisały się w ich pamięci? To ćwiczenie, zaczerpnięte bezpośrednio z Acceptance and Commitment Therapy (Hayes et al., 2013), pozwala ominąć racjonalne filtry, lęki i społeczne oczekiwania, docierając prosto do tego, co naprawdę nosisz w sercu.
Jak realizować wartości życiowe i pokonać codzienne przeszkody?
Samo spisanie wartości na pięknej karcie i schowanie jej do szuflady niewiele zmieni. Prawdziwa zmiana zaczyna się w poniedziałek rano, gdy musisz podjąć decyzję, czy wziąć kolejne nadgodziny, czy pójść na obiecany spacer z partnerem. Przeniesienie teorii w czyn bywa trudne, ponieważ na naszej drodze staje wiele barier: presja społeczna, lęk przed oceną, poczucie winy oraz wszechobecne porównywanie się z innymi w mediach społecznościowych.
- Dlatego w kolejnym kroku do każdej z tych pięciu zapisanych przez Ciebie wartości zapisz przynajmniej trzy działania, które są wyrazem ich realizowania. Na przykład, jeśli cenisz lojalność, takimi działaniami mogą być: przebaczenie przyjacielowi popełnionego błędu, negocjowanie uczciwego traktowania w miejscu pracy, aby zachować Twoje zobowiązanie wobec pracodawcy lub niepodejmowanie działań, np. takich jak zdrada partnera / partnerki.
- Następnie wypisz po jednej rzeczy, którą zrobił_ś, która nie odzwierciedlała każdej z Twoich najważniejszych wartości. Przykładowo, jeśli cenisz balans, to taką aktywnością było siedzenie po godzinach w pracy, co doprowadziło do pogorszenia relacji z bliskimi. Odpowiedz na pytanie, jak się wtedy czuł_ś.
- Na koniec napisz, co następnym razem możesz zrobić inaczej, żeby żyć zgodnie ze swoimi najważniejszymi wartościami. Może mógłbyś / mogłabyś o konkretnej godzinie wychodzić z pracy i już nie włączać potem służbowego maila w domu? A może będziesz w stanie zaplanować w kalendarzu takie dni albo godziny, kiedy jesteś tylko ze swoimi bliskimi bez żadnych rozpraszaczy?
Mogą Ci przyjść do głowy różne rozwiązania. Niektóre będą mniej lub bardziej wykonalne, ale jeśli po nie sięgniesz, odkryjesz, że istnieją sposoby, dzięki którym możesz żyć w bliższym połączeniu z wartościami, a tym samym – ze sobą.
Prześledzenie niektórych z działań, które zidentyfikował_ś, bywa trudne. Może się okazać, że aby żyć zgodnie ze swoimi wartościami, musiał_byś przestać coś robić. Albo zacząć. Może zmienić pracę. A może przeprowadzić trudne rozmowy. Łatwo jest iść z prądem i stracić z pola widzenia swoje wartości. O wiele trudniej jest żyć według własnych wartości i na dłuższą metę zrobić to, co jest dla Ciebie dobre.
Wsparcie terapeutyczne jako drogowskaz w poszukiwaniu siebie
Niekiedy próba samodzielnego poukładania priorytetów kończy się frustracją. Możesz mieć poczucie, że Twoje wartości są ze sobą w ciągłym konflikcie (na przykład pragnienie wolności kontra potrzeba bezpieczeństwa finansowego i dbania o rodzinę). Często też pod płaszczykiem własnych wartości kryją się uwewnętrznione oczekiwania rodziców, partnera czy społeczeństwa, które nieświadomie realizujemy, płacąc za to własnym zdrowiem psychicznym.
Jeśli czujesz, że utknął_ś, jesteś w głębokim kryzysie lub po prostu potrzebujesz bezpiecznej, wolnej od oceniania przestrzeni do autorefleksji, możesz skorzystać z profesjonalnego wsparcia psychologicznego albo psychoterapeutycznego. Spotkania ze specjalistą to nie tylko leczenie zaburzeń – to przede wszystkim fascynująca podróż w głąb siebie, która pozwala odsiać to, co cudze i narzucone, od tego, co naprawdę Twoje.
Z życzliwością,
Daria
Często zadawane pytania (FAQ)
Czy wartości mogą być sprzeczne?
Tak, czasami dwie ważne dla nas wartości mogą wchodzić w konflikt (np. „rodzina” kontra „rozwój zawodowy”). Ważna jest wtedy umiejętność negocjacji między nimi w tych konkretnych sytuacjach, ale też sprawdzanie, która w hierarchii jest wyżej (mimo że obie są ważne).
Jak często powinienem /powinnam sprawdzać swoje wartości?
Nie ma określonego czasu, jak często mamy sprawdzać swoje wartości, jednocześnie warto się zatrzymać raz na jakiś czas, żeby zweryfikować, jak obecnie to wygląda w naszym życiu. Możesz np. przyjąć sprawdzanie wartości raz w roku lub w przełomowych momentach życiowych (zmiana pracy, rozstanie, narodziny dziecka).
Bibliografia
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2013). Terapia akceptacji i zaangażowania: Proces i praktyka uważnej zmiany. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Krok, D. (2013). Nadzieja i wartości życiowe jako korelaty dobrostanu psychicznego. Polskie Forum Psychologiczne, 18(2), 187–202.
Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. Advances in Experimental Social Psychology, 25, 1–65.